پايگاه اطلاع رساني معاونت پژوهش مركز آموزش‌هاي غيرحضوري

چکیده

پژوهش حاضر با هدف بررسی و تحلیل علل حذف نخبگان و صاحب‌منصبان ایرانی از بدنه قدرت در دوره نخست خلافت عباسی، با تمرکز بر رویکرد «ایرانی‌گرایی» انجام شده است. دوره نخست عباسی، علی‌رغم تکیه بر نیروهای ایرانی  و  قیام  در برابر امویان، شاهد تضادهای عمیق هویتی و ساختاری میان جریان‌های عربی و ایرانی بود. این تحقیق با بررسی مصادیق برجسته صاحب‌منصبان ایرانی، از جمله ابوسلمه خلال، ابومسلم خراسانی، خاندان برمکیان، خاندان نوبختی و خاندان سهل، به واکاوی میزان نفوذ و تأثیرگذاری این گروه‌ها در عرصه‌های مختلف سیاسی، علمی و اجتماعی می‌پردازد. روش تحقیق در این پژوهش، روش «تاریخی-تحلیلی» است که با بهره‌گیری از منابع دست‌اول و تحقیقات جدید و تحلیل تقابل‌های هویتی، به بازخوانی روند گذار از قدرت ایرانی به سلطه عربی پرداخته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که حذف این خاندان‌ها و چهره‌های کلیدی، فراتر از یک تصمیم اداری یا رقابت‌های فردی، یک فرآیند ویژه با انگیزه‌های هویتی بوده است؛ عواملی نظیر رقابت‌های سیاسی میان اقوام عرب و ایرانی، برخاسته از جنبش شعوبیه، توطئه های درباری، انحصار گرایی، تمایل به تمرکز قدرت و نگرانی‌های حاکمیت از ترویج فرهنگ و سنت‌های ایرانی، محرک‌های اصلی در سیاست‌های حذف این نخبگان بوده‌اند. نتایج تحقیق همچنین نشان می‌دهد که این حذفِ سیستماتیک، پیامدهای مخربی بر ساختار خلافت برجای گذاشت؛ از جمله بروز بی‌ثباتی سیاسی، تشدید فساد مالی، وقوع شورش‌های داخلی، تضعیف تدریجی قدرت مرکزی و در نهایت، زمینه‌ساز پیدایش حکومت‌های نیمه‌مستقل در پهنه قلمرو اسلامی بود. بدین ترتیب، می توان مدعی شد که حذف ایرانیان صاحب‌منصب، ضمن تلاشی برای تثبیت هویت عربی، منجر به فرسایش اقتدار سیاسی و ضعف ساختاری خلافت در دوره‌های مختلف شد.

 

کلیدواژه ها: خلافت عباسی، نخبگان ایرانی، برمکیان، شعوبیه، قبیله‌گرایی ، حذف سیاسی و ایرانشهری