پايگاه اطلاع رساني معاونت پژوهش مركز آموزش‌هاي غيرحضوري

چكيده

پژوهش حاضر به بررسی جایگاه اهل‌بیت (علیهم‌السلام) در تفسیر ثعلبی با تکیه بر روایات و گزارش‌های تفسیری کتاب الکشف و البیان عن تفسیر القرآن می‌پردازد. مسئله اصلی تحقیق این است که ثعلبی، به‌عنوان یکی از مفسران برجسته اهل‌سنت در سده‌های چهارم و پنجم هجری، اهل‌بیت را در تفسیر آیاتی مانند ولایت، امامت، تطهیر، مودت و مباهله چگونه بازنمایی کرده و این بازنمایی چه نسبتی با سنت تفسیری پیش از او دارد. اهمیت این موضوع در آن است که آثار تفسیری کلاسیک، افزون بر تبیین آیات، بازتاب‌دهنده دیدگاه‌های تاریخی و کلامی مسلمانان درباره منزلت اهل‌بیت هستند. ازاین‌رو، هدف این پژوهش بررسی و تبیین جایگاه اهل‌بیت در تفسیر ثعلبی بر اساس آیات و روایات تفسیری است. این پژوهش می‌کوشد نشان دهد ثعلبی در نقل روایات مربوط به اهل‌بیت تا چه اندازه به منابع پیشین تکیه کرده و چگونه با رویکردی عمدتاً نقلی، فضائل و جایگاه آنان را در سنت تفسیری بازتاب داده است. تحقیق با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر پایه مطالعات کتابخانه‌ای انجام شده و داده‌ها از تفسیر ثعلبی و منابع تفسیری، تاریخی و حدیثی گردآوری و به‌صورت تطبیقی تحلیل شده‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که ثعلبی در نقل فضائل اهل‌بیت، به‌ویژه در آیات مربوط به تطهیر، مباهله، مودت و امامت، جایگاهی برجسته برای آنان قائل است و با رویکردی عمدتاً نقلی، مجموعه‌ای از گزارش‌های تفسیری و حدیثی را حفظ کرده است که در بسیاری موارد با آثار مفسران و مورخان دیگر نیز هم‌خوانی دارد. همچنین روشن شد که تفسیر او، به دلیل گستره نقل روایات و پرهیز نسبی از جدل‌های کلامی، یکی از منابع مهم برای مطالعه تاریخی-تفسیری منزلت اهل‌بیت در میان مسلمانان به شمار می‌آید. در نهایت، پژوهش به این نتیجه می‌رسد که الکشف و البیان نه‌تنها تفسیری روایی و ارزشمند در سنت تفسیر اهل‌سنت است، بلکه در شناخت چگونگی انعکاس فضائل و جایگاه اهل‌بیت در منابع تفسیری قرون نخستین نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. بررسی این اثر نشان می‌دهد که منزلت اهل‌بیت در اندیشه تفسیری مسلمانان بر پایه پیوند آنان با وحی، تربیت نبوی، طهارت معنوی و نقش هدایت‌گرانه‌شان در جامعه اسلامی شکل گرفته و در سنت تفسیری، به‌صورت الگویی برای فهم صحیح اخلاق و هدایت دینی بازتاب یافته است.

 

کلیدواژه ها: اهل‌بیت، ثعلبی، تفسیر قرآن، فضائل اهل‌بیت، الکشف و البیان