پايگاه اطلاع رساني معاونت پژوهش مركز آموزش‌هاي غيرحضوري

چکیده

پژوهش حاضر به بررسی فرایند تحول زیارت از یک آیین فردی و پرخطر به یک نهاد اجتماعی‑سیاسی پیچیده می‌پردازد. این تحقیق با رویکردی توصیفی‑تحلیلی و میان‌رشته‌ای و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای، تحولات فرهنگی زیارت را در سه موضوع اصلی مورد واکاوی قرار داده است.۱- مبانی زیارت در قرآن  و سنت نبوی (با روایات متعدد در فضیلت زیارت و شفاعت) ریشه ای استوار دارد. ۲_در دوره پیش از آل بویه (تا ۳۲۰ هجری)، زیارت در خلأ حضور امام غائب، کارکردهای جدیدی یافت و به پناه گاهی برای حفظ هویت مبارزاتی و مرکزی برای همگرایی اجتماعی شیعیان تبدیل شد.۳-عصر آل بویه (۳۲۰‑۴۴۷ هجری) نقطه عطفی در این تحول بود. این سلسله شیعی‌مذهب با حمایت‌های چهارگانه خود (سیاسی، عمرانی، اقتصادی، علمی)، زیارت را از آیین فردی به نهاد اجتماعی تبدیل کرد: حمایت سیاسی با اعلام رسمی عاشورا و غدیر و کسب مشروعیت در برابر خلافت عباسی؛ حمایت عمرانی با بازسازی باشکوه عتبات عالیات توسط عضدالدوله دیلمی و تبدیل حرم‌ها به نمادهای قدرت شیعه؛ حمایت اقتصادی با شکل‌گیری اقتصاد زیارت، توسعه بازارها و نهاد وقف که منابع مالی پایدار برای حرم‌ها فراهم آورد؛ و حمایت علمی با تأسیس دارالعلم‌ها و تدوین کتبی مانند کامل‌الزیارات و المزار که آداب زیارت را استاندارد و آن را از عملی احساسی به آیینی مدون تبدیل کرد.پیامدهای این تحول تا پایان سده پنجم در سه حوزه قابل مشاهده است:سیاسی، زیارت به ابزاری برای نمایش قدرت شیعیان و پیوند با نهضت‌های رهایی‌بخش (به ویژه عاشورا) تبدیل شد؛ اجتماعی، زیارتگاه های مشترک به بستری برای همگرایی و شکل‌گیری هویت جمعی شیعه انجامید؛ و فرهنگی، حرم‌ها به مراکز نشر علم و شبکه‌های ارتباطی میان عالمان و مردم بدل گشتند.در مجموع، این پژوهش نشان می‌دهد که تحول فرهنگ زیارت تا سده پنجم هجری، نتیجه تعامل میان آموزه‌های اصیل دینی، استقامت شیعیان در برابر سرکوب‌ها و حمایت‌های همه‌جانبه حکومت آل بویه بود. 

 

کلید واژه ها: زیارت، فرهنگ، وقف، آل بویه، اهل بیت (ع)