چکیده
مهدیباوری در تاریخ اسلام به عنوان واکنشی معنوی و سیاسی در برابر بحرانهای مشروعیت خلافت ظهور کرده است. این پژوهش با روش توصیفی – تحلیلی به بررسی تطبیقی مهدیباوری در دو شخصیت تاریخی محمد حنفیه و نفس زکیه میپردازد تا با استناد به کتب تاریخی و کتب دیجیتال و مقالات و پایان نامه ها شباهتها و تفاوتهای آن را در بسترهای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی تحلیل کند.نتایج حاکی از آن است که هر دو شخصیت از نسل اهل بیت پیامبرصلی الله علیه و آله و دارای انتساب فاطمی بودند و در دورههایی با بحران مشروعیت خلافت اسلامی ظهور کردند که این امر باعث شکلگیری باورهای مهدوی شد. با این حال، مهدیباوری محمد حنفیه در دوره امویان، بیشتر ماهیتی رمزی، غیبی و اعتقادی داشت و در قالب فرقه کیسانیه حفظ شد، بدون آنکه قیامی نظامی صورت گیرد. در مقابل، نفس زکیه در اواخر قرن دوم هجری و در دوره عباسیان به عنوان مهدی علنی و قیامکننده سیاسی مطرح شد که جنبشی مسلحانه علیه حکومت عباسی رهبری کرد و از حمایت گسترده اجتماعی برخوردار بود. عوامل فرهنگی و اعتقادی هر دو جریان مبتنی بر باور به مهدی منجی از نسل فاطمه زهرا(س) بود، اما در مواجهه با واقعیتهای سیاسی، محمد حنفیه نمادی برای انتظار غیبی مهدی بود، در حالی که نفس زکیه نمود عملی و انقلابی این انتظار به شمار میرفت. پیامدهای این دو نوع مهدیباوری نیز متفاوت بود؛ اولی منجر به ایجاد جریانهای اعتقادی فرقهای و دومی به قیامهای سیاسی و اصلاحطلبانه تبدیل شد که تأثیر عمیقی بر شکلگیری جنبشهای شیعی و مهدوی بعدی گذاشت. این مطالعه نشان میدهد که مهدیباوری نه تنها پدیدهای دینی بلکه محصول شرایط تاریخی، اجتماعی و سیاسی خاص هر دوره است که با تغییر این شرایط، ماهیت و عملکرد آن نیز تحول یافته است.
کلیدواژه ها: مهدی باوری، محمدحنفیه، نفس زکیه، کیسانیه، زیدیه
پدیدآورندگان
استاد داور: مجید احمدی کچائی
استاد راهنما: فاطمه کرمی
نویسنده: زهرا پورعطا کمارسفلی
سطح: سطح3
رشته: تاریخ اسلام
برگزار کننده: قم
شهر: قم
مدرسه: قم - قم - مرکز آموزشهای غیرحضوری
