پايگاه اطلاع رساني معاونت پژوهش مركز آموزش‌هاي غيرحضوري

چکیده 

پژوهش حاضر با رویکردی تطبیقی به بررسی جایگاه اجتماعی، فرهنگی و سیاسی زنان در دو دوره تاریخی اموی و فاطمی می‌پردازد. این دو حکومت به‌عنوان نمایندگان دو نوع نظام سیاسی متفاوت در تاریخ اسلام ـ یکی مبتنی بر قبیله‌گرایی و خلافت موروثی، و دیگری بر پایه امامت و دعوت مذهبی ـ نگرش‌ها و سیاست‌های گوناگونی در قبال زنان داشتند. در دوره اموی، ساختار قدرت بر محور نسب و طبقه استوار بود و زنان بیشتر در چارچوب خانواده و دربار نفوذ داشتند. نقش آنان غالباً غیررسمی و محدود به حمایت از جناح‌های خانوادگی و سیاسی بود و حضور فرهنگی‌شان در محافل هنری و ادبی درباری خلاصه می‌شد.

در مقابل، در دوره فاطمی، با غلبه فقه اسماعیلی و تأکید بر اندیشه امامت، فضای بازتری برای مشارکت زنان ایجاد گردید. زنان خاندان حاکم نه‌تنها در امور فرهنگی و آموزشی، بلکه در تصمیم‌گیری‌های سیاسی و مدیریت بحران‌های خلافت نیز نقش‌آفرین شدند. 

بررسی تطبیقی دو دوره نشان می‌دهد که دگرگونی در مبانی مشروعیت سیاسی، از تکیه بر نسب و قبیله به اتکا بر اندیشه و ایمان مذهبی، سبب شد جایگاه زن در جامعه فاطمی از محدودیت و تبعیت به سطحی از استقلال و مشارکت فعال ارتقا یابد.زنان در نظام فاطمی به عنوان کنشگرانی فعال و مؤثر در سیاست، فرهنگ و اجتماع ظاهر شدند؛ در حالی که در دوره  اموی، اغلب در حاشیه  قدرت باقی ماندند.

 

کلید واژه ها: زنان، خلافت اموی، خلافت فاطمی، جایگاه اجتماعی، نقش سیاسی